Psychotherapeut drs. Jan Kuys over MS

Ook de psyche verandert (deel 2)

De psychotherapeut drs. Jan Kuys probeert in een speciale artikelenreeks in MenSen antwoord te geven op de vraag, welke gevolgen MS kan hebben voor de geest, de hersenfuncties, het geheugen, de emoties. Jan Kuys, afgestudeerd in de klinische psychologie, heeft bijna twintig jaar de psychotherapie gepraktiseerd, meestentijds bij een Regionale instituut voor ambulante geestelijke gezondheidszorg (Riagg). Wat hem in dit geval extra bijzonder maakt is dat hij zelf MS heeft.

Door: drs. Jan Kuys

602verandering2In de jaren `40 van de vorige eeuw was de gedachte populair dat mensen met MS een andere persoonlijkheid hadden dan de gemiddelde man of vrouw. Ze zouden afhankelijker zijn en minder volwassen. Dat bleek een misvatting, want in persoonlijkheidsonderzoeken reageren mensen met MS niet anders dan anderen.

Wat bij MS wel vaker voorkomt is dat mensen sneller emotioneel worden; vlugger in tranen en sneller boos. Dit verschijnsel wordt labiliteit genoemd. Ze kunnen die gevoelens moeilijker verbergen en reageren bijvoorbeeld eerder geïrriteerd. Het is niet duidelijk of dit directe MS-effecten zijn, vergelijkbaar met het slechter gaan lopen. Het kan ook zijn dat het hierbij gaat om de gevolgen van verminderde energie. Voor zelfbeheersing is immers ook energie nodig. Labiliteit kan overigens ook een gevolg zijn van medicijngebruik. Bij prednisolon en interferon wordt het bijvoorbeeld als mogelijke bijwerking genoemd.

Net als bij andere ernstige ziektes of ingrijpende gebeurtenissen komt het natuurlijk wel voor dat de mens verandert. Daardoor kunnen bepaalde eigenschappen meer naar voren komen. Bij MS komt daar nog bij, dat iemand door de verminderde energie moeilijker zijn gevoelens kan verbergen. Dit is echter geen gevolg van een persoonsverandering. Je uit je eerder of anders maar je blijft wie je bent.

Stemming

De stemming van mensen met MS verandert vaak wel. Lang is aangenomen dat mensen met MS eufoor werden, wat wil zeggen dat ze door hun ziekte opgewekter zouden worden dan bij hun situatie past. Bij onderzoeken wordt dit echter lang niet altijd gevonden. Bovendien zal het bij wat euforie lijkt vaak gaan om de gewone menselijke reactie van het je niet bezig willen houden met je ongeluk en optimistisch blijven. Bij een klein aantal patiënten is er wel sprake van echte euforie. De stemming verandert dan vrijwel niet meer, wat er ook gebeurt. Dit is waarschijnlijk het gevolg van ernstige aantasting van het hersenweefsel.

Veel vaker zal de stemming somber zijn. Somberheid is een normale reactie bij een ongewenste verandering, zeker als we dreigen te verliezen wat ons dierbaar is. Dat gevoel kan er even zijn, maar het kan ook weken duren of na een periode van afwezigheid ineens weer de kop opsteken. Het kan alledaags zijn maar ook heel zwaar, met gevoelens van wanhoop en apathie. In de volksmond heet het allemaal depressie. De professional zal echter een onderscheid maken. Zolang de sombere gemoedstoestand nu eens meer op de voorgrond is en dan weer minder en zolang er ook plaats overblijft voor andere dagelijkse gevoelens, is er vermoedelijk sprake van gewone somberheid. Gewoonlijk raakt men dan na een tijdje gewend aan de veranderingen en komt de normale stemming weer terug.

Depressief  

De somberheid kan ook zo erg worden dat deze stemming er het grootste gedeelte van de dag en bijna elke dag is. Als er daarbij dan nog nauwelijks plezier meer wordt gevoeld bij dingen die je vroeger wel leuk vond, wordt zo’n stemming depressief genoemd. Bij een depressieve stemming kunnen nog andere gevoelens en gedachten ontstaan zoals bijvoorbeeld gevoelens van waardeloosheid en buitensporige of onterechte schuldgevoelens. Sommige mensen krijgen last van steeds terugkerende gedachten aan de dood. Anderen verliezen hun eetlust en vallen flink af of gaan juist meer eten en komen fors aan. Het denken kan moeilijker gaan en er kan besluiteloosheid optreden. En het kan ook zijn dat men zich rusteloos voelt of juist geremd in zijn gedrag.

Vaak voelen depressieve mensen zich moe. Dat is dan een moeheid die anders wordt beleefd dan gebruikelijk is bij MS. Bij MS zou je meer energie willen hebben omdat je dan meer kan doen. Als je depressief bent kan die moeheid je niet zoveel schelen, want je wil toch niets doen.

Als een aantal van deze symptomen zich tegelijkertijd voordoet wijst dit op een echte depressie. Als ze langer dan twee weken aanhouden is overleg met de huisarts zeker aan te raden. Dit is ook aan te raden als de depressieve stemming minder diep is maar al tijden duurt. Een depressie kan sluipend ontstaan en daardoor onopgemerkt blijven. Ook als na een crisis, bijvoorbeeld een terugval, een exacerbatie, de depressieve stemming langer dan zes weken aanhoudt is er reden tot zorg.

Samenspel

Hoe de stemming zo uit het lood kan raken is nog niet goed duidelijk. Er lijkt een samenspel te bestaan tussen een – deels aangeboren – lichamelijke gevoeligheid, stress en een persoonlijke kwetsbaarheid zoals bijvoorbeeld een geringe zelfwaardering. Vooral voor de lichamelijke kant is de laatste tijd veel aandacht, met name voor de stofwisselingsprocessen in de hersenen.

Uit groot Nederlands onderzoek blijkt dat ongeveer 5 op de 100 volwassenen depressief zijn. Bij mensen met MS komen depressies naar schatting twee keer zo vaak voor. Er is wel gedacht dat de depressies een gevolg zijn van de lichamelijke veranderingen door de MS Daarvoor zijn tot nu toe echter geen duidelijke aanwijzingen gevonden. Waarschijnlijk is de toename van de stress de belangrijkste oorzaak.

Depressies komen het meest voor in de eerste jaren na de diagnose en aan het begin van de progressieve fase. Opvallend is dat het aantal depressies, anders dan je zou verwachten, niet groter wordt met de toename van de lichamelijke invaliditeit.

Depressies zijn vaak met succes te behandelen. Uit hetzelfde Nederlands onderzoek blijkt echter dat de meeste depressieve mensen wel naar de huisarts gaan, maar dat bij de helft van hen de depressie niet wordt herkend en dus ook niet behandeld. Dat zoveel depressies onopgemerkt blijven komt waarschijnlijk doordat mensen bij de huisarts de neiging hebben om het uitsluitend over lichamelijke klachten te hebben. Er zijn geen aanwijzingen dat dit voor mensen met MS anders ligt. Waarschijnlijk blijft veel verborgen achter ik ben zo moe, maar ja, ik heb ook MS en achter de andere lichamelijke klachten. Ook gevoelens van geïrriteerdheid of teruggetrokkenheid, overmatig gebruik van alcohol of andere middelen en sommige medicijnen kunnen depressiviteit aan het oog onttrekken.

Therapie

De huisarts kan de depressie zelf behandelen of voor het vaststellen van de diagnose en het bepalen van de beste therapie verwijzen naar een Riagg, de polikliniek psychiatrie of naar een vrijgevestigde specialist. Anti-depressieve medicatie en psychotherapie, of een combinatie van beide, hebben vaak goed resultaat. Bij gewone somberheid zal een luisterend oor al veel goed kunnen doen. Een lotgenotencontact bijvoorbeeld met iemand van de MS-Telefoon kan daar uitstekend voor zijn.

Suïcides

Gemiddeld is van de honderd overlijdens er één het gevolg van zelfdoding oftewel een zelfgekozen dood. Euthanasie is daarbij niet meegerekend. Net als bij andere ernstige ziektes, zoals de Ziekte van Parkinson, komen zulke suïcides bij mensen met MS ongeveer twee keer zo vaak voor als bij de doorsnee bevolking.

Suïcides komen meer voor in de eerste jaren na de diagnose dan in de periode dat de handicaps werkelijk gaan toenemen. Dat komt waarschijnlijk doordat er vooral in de eerste tijd na de diagnose nog zoveel onzekerheid is en mensen geneigd zijn om bij onzekere verwachtingen in het slechtste scenario te gaan geloven. Bovendien blijkt bij ernstige ziektes dat mensen zich aan hun handicaps aanpassen en als het ware daaraan wennen. Dat gebeurt bij MS waarschijnlijk ook. De realiteit is dan minder onverdraaglijk dan men vreesde.

Tenslotte: karakterverandering is bij MS geen normaal verschijnsel en komt volgens de literatuur alleen voor bij ernstige hersenbeschadigingen. Als mensen zich anders gaan gedragen komt dat meestal door veranderingen in de levensomstandigheden. Die veranderingen kunnen echter aanleiding zijn voor veel spanningen, bij de zieke zelf, maar ook in diens relaties. Mensen met MS kunnen wel meer last krijgen van labiliteit en gevoelens kunnen ook moeilijker te beheersen zijn. Stemmingsstoornissen komen vaak voor. Goede voorlichting hierover kan misverstanden voorkomen. Meer aandacht en erkenning voor de psychische gevolgen van MS helpt bij het bespreekbaar maken van klachten en schept ruimte voor hulp.

Dit bericht heeft 1 reactie

  1. Een mooi en verhelderend artikel, goed om in het achterhoofd te houden, nu ik weer iets meer opgestoken heb over deze ziekte van mensen uit mijn omgeving !

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *