skip to Main Content
Mogelijke Invloed Voedingsbestanddelen Op Ontstekingen Zenuwstelsel.

Mogelijke invloed voedingsbestanddelen op ontstekingen zenuwstelsel.

Volgens dit onderzoek hebben flavonoïden, voedingsstoffen die van nature in ons dieet voorkomen, mogelijk een gunstige werking op het verloop van MS. Wanneer toekomstig onderzoek uitwijst dat luteoline en andere voedingsstoffen de ziekte kunnen remmen, zouden MS patiënten hun dieet kunnen aanpassen om ervoor zorgen dat het dieet veel beschermende stoffen bevat.

Samenvatting proefschrift Jerome J.A. Hendriks * (2004)

adfproefschrifthendriksvoorkantMultiple sclerosis (MS), is een chronische ziekte die gepaard gaat met ontstekingen in de hersenen. De oorzaak van de ziekte is tot op heden onbekend maar het lijkt er op dat verschillende factoren tot het ontstaan van de ziekte leiden. Factoren zoals de geografische situatie of een virale of bacteriële infectie. De vraag is hoe de verschillende factoren samen bijdragen aan het ontstaan van MS.

Ons immuunsysteem is erop gericht lichaamsvreemde deeltjes, zoals virussen en bacteriën, te herkennen en op te ruimen, maar niet te reageren op lichaamseigen deeltjes. In MS herkent het immuunsysteem lichaamseigen eiwitten in de hersenen en poogt deze te verwijderen. Sommige virussen bevatten eiwitten die lijken op de eiwitten in de hersenen. Het is mogelijk dat deze gelijkenis het immuunsysteem in de war brengt, zodat behalve het virus ook de eiwitten in de hersenen aangevallen en opgeruimd worden. De delen van eiwitten die het immuunsysteem herkent verschillen van mens tot mens (veroorzaakt door variaties in genen). Deze verschillen in eiwit herkenning beïnvloeden de kans dat het immuunsysteem in verwarring raakt. Hiernaast zijn er allerlei stoffen die je vanuit je dieet opneemt, zoals vetzuren en vitamine D, en die beïnvloeden de activiteit en werking van het immuunsysteem. Deze stoffen dragen bij aan het goed functioneren van het immuunsysteem en beïnvloeden hierdoor het ontstaan en verloop van MS.

Verlammingsverschijnselen

Het immuunsysteem bestaat uit verschillende witte bloedcellen die alle andere taken hebben. Tijdens MS zijn het de zogenaamde T cellen die een herseneiwit herkennen en een signaal afgeven voor de verwijdering ervan. Monocyten zijn de immuuncellen die vervolgens massaal de hersenen en ruggenmerg binnendringen. Ze ontwikkelen zich tot geactiveerde macrofagen. Deze macrofagen beginnen vervolgens het herseneiwit, ook wel myeline genaamd, op te ruimen. De lokaties in de hersenen waar macrofagen myeline verwijderen worden MS lesies genoemd. MS lesies kunnen aangetoond worden met behulp van een zogenaamde MRI (magnetic resonance imaging) scan.

Figuur 1 toont een MRI scan die een dwars-doorsnede door de hersenen laat zien van een gezond persoon en een persoon met MS. Duidelijk zijn de lesies (witte vlekken) in de hersenen van de MS patiënt. Het herseneiwit dat door de macrofagen wordt verwijderd dient als isolatielaag van de zenuwcellen. Door deze isolatielaag, ook wel myeline genoemd, geleiden de zenuwcellen beter de stroompjes die nodig zijn voor de communicatie met andere zenuwcellen en spieren. Zonder myeline valt deze communicatie weg. Hierdoor worden ledematen niet meer aangestuurd en ontstaan er verlammingsverschijnselen.

f72proefschrifthendriksafbmri
Figuur 1. MRI scan van een controle en een MS patiënt. Bron: MS-MRI centrum, VUmc, Amsterdam.

Het stellen van de diagnose MS vindt plaats op basis van het klachtenpatroon, zoals bijvoorbeeld verminderde kracht in armen en benen of slecht zicht, samen met een MRI scan. In het begin van de ziekte zijn de verlammingsverschijnselen meestal niet permanent. Ze zijn, net als de lesies, enkele maanden aanwezig waarna ze weer verdwijnen. Na een tijdje treden er echter vaak weer nieuwe ziekteverschijnselen op. In de loop van de jaren nemen deze meestal toe en herstellen de patiënten niet meer volledig. Een groot aantal MS patiënten hebben in de latere fases van de ziekte dan ook een rolstoel nodig.

Macrofagen

Tijdens MS raakt niet alleen de myeline laag aangetast maar ook de zenuwcellen zelf raken beschadigd. In de hersenen van MS patiënten zijn macrofagen in groten getale aanwezig. Deze cellen produceren allerlei schadelijke stoffen, die mogelijk het functioneren van zenuwcellen beïnvloeden en ze beschadigen. Wij hebben de invloed van macrofagen op het functioneren van zenuwcellen in detail bestudeerd. Dit is onderzocht door macrofagen toe te voegen aan gekweekte zenuwcellen en door vervolgens de invloed van de celtypen op elkaar te bestuderen.

Hiernaast hebben we de interactie van deze cellen in een diermodel voor MS onderzocht. Zo hebben wij in het diermodel vastgesteld dat, zoals bij MS, niet alleen het myeline maar ook de zenuwcellen zelf aangetast worden. Op de locaties in het ruggenmerg en hersenen waar we deze schade vonden, troffen we ook steeds macrofagen aan. Dit duidt erop dat macrofagen mogelijk betrokken zijn bij het ontstaan van de zenuwschade. Inderdaad bleek dat wanneer er macrofagen en door macrofagen geproduceerde zuurstof radicalen aan gekweekte zenuwcellen toegevoegd werden, de laatstgenoemde beschadigd raakten. Hiernaast bleken macrofagen in staat de stroomgeleiding van zenuwcellen te verminderen.

Zuurstof radicalen

Uit deze studie valt te concluderen dat tijdens ontstekingen in de hersenen niet alleen de myeline wordt verwijderd maar dat tevens het functioneren van zenuwcellen direct wordt beïnvloed door ontstekingscellen. Voor de toekomstige behandeling van MS houdt dit in dat behandelingen zich niet alleen moeten richten op het stoppen van de myeline afbraak, maar ook op het verwijderen van schadelijke cellen en de door deze cellen geproduceerde stoffen, en het beschermen van zenuwcellen hiertegen.

Zuurstof radicalen blijken een belangrijke rol te spelen bij het ontstaan van zenuwschade. Hiernaast is bekend dat deze vrije radicalen betrokken zijn bij andere schadelijke processen die plaatsvinden tijdens MS zoals het binnendringen van immuuncellen in de hersenen en de opname en afbraak van myeline. Antioxidanten zijn stoffen die in staat zijn zuurstof radicalen onschadelijk te maken. Een groep zeer effectieve antioxidanten die in ons dagelijks dieet voorkomen zijn de flavonoïden.

Flavonoïden komen van nature voor in allerlei planten, groente en fruit. Ze beschermen planten tegen schadelijke bacteriën en virussen en zijn daarnaast verantwoordelijk voor kleurveranderingen in bladeren zoals we zien in de herfst. Omdat zuurstofradicalen schadelijk zijn en flavonoïden goede antioxidanten zijn, hebben wij in dit proefschrift verder de mogelijke gunstige werking van flavonoïden in MS bestudeerd.

Flavonoïden

Verschillende flavonoïden zijn getest op hun remmende werking op de opname van myeline door macrofagen en hun beschermende werking op de cellen die myeline produceren (de oligodendrocyten). Hierbij is ontdekt dat een aantal flavonoïden zeer effectief de opname van myeline verminderden en oligodendrocyten beschermden door zuurstofradicalen onschadelijk te maken.

De meest effectieve flavonoïden zijn vervolgens getest op hun capaciteit om de passage van monocyten over bloed-hersenbarrière endotheel, de cellaag die het bloed van de hersenen scheidt, te beïnvloeden. Flavonoïden blijken ook dit proces effectief te kunnen remmen. Aangezien bepaalde flavonoïden een gunstige werking hadden in verscheidene kweekmodellen voor MS, is in dit hoofdstuk gekeken naar hun effect in het diermodel voor MS.

In dit model zijn ratten geïmmuniseerd met myeline. Het immuunsysteem herkent dit myeline en wekt er een respons tegen op. Door deze reactie wordt echter ook het eigen myeline herkend en verwijderd, waardoor de dieren verlamd raken. Toen wij deze dieren dagelijks behandelden met flavonoïden werd duidelijk dat één van de flavonoïden in staat was de verlammingen geheel te voorkomen. Dit flavonoïd, luteoline genaamd, remde de ziekteverschijnselen door het binnendringen van immuuncellen in de hersenen en ruggenmerg te voorkomen.

Luteoline

Tenslotte zijn de behandelingseffecten van het luteoline in detail onderzocht. Uit de resultaten bleek dat het luteoline de verlammingsverschijnselen ook remt wanneer pas met de behandeling werd gestart nadat de dieren al ernstig ziek waren. Belangrijk is dat wanneer het luteoline, in plaats van het te injecteren, oraal werd toegediend, ook in staat was verlammingen te remmen.

Voor MS patiënten zijn dit zeer belangrijke bevindingen. De resultaten duiden er op dat voedingsstoffen die van nature in ons dieet voorkomen mogelijk een gunstige werking hebben op het verloop van MS. Wanneer toekomstig onderzoek uitwijst dat luteoline en andere voedingsstoffen de ziekte kunnen remmen, kunnen MS patiënten hun dieet aangepassen, zodat het veel protectieve stoffen bevat. Luteoline rijke groenten en kruiden zijn bijvoorbeeld artisjokken, tijm, peterselie en selderij. Hiernaast kan je stoffen in de vorm van supplementen innemen. Dit is een relatief goedkope en makkelijk te realiseren aanvulling op de huidige, meer ingrijpende therapieën voor MS.

Proefschrift: “Flavonoids and Neuroinflammation.”
Promoter: prof.dr. C.D. Dijkstra; copromoter: dr. H.E. de Vries

Dit proefschrift is mede mogelijk gemaakt door subsidie van de stichting MS Research

Curriculum Vitae

icon-1 Personalia
Naam:     Jerome J.H. Hendriks
Geboren: Roggel, 1976

icon-2 Opleiding:
Biologie, Universiteit van Wageningen

Afgestudeerd:
augustus 1999

b05proefschrifthendriksportret

Gepromoveerd:
VU-MC Amsterdam, 18 oktober 2004

Relatie met MS:

Mijn relatie met MS was in eerste instantie puur wetenschappelijk. Ik ben erg geïnteresseerd in de werking van het immuunsysteem. In het bijzonder het vraagstuk hoe ontregeling van dit immuunsysteem tot ziekten als MS kan leiden houdt mij bezig. Vandaar dat ik ervoor gekozen heb promotie onderzoek te doen naar MS. Gedurende mijn onderzoek ben ik steeds meer in contact gekomen met mensen met MS. Deze contacten zijn voor mij altijd een stimulans geweest mijn onderzoek met gedrevenheid voort te zetten.

Ook na mijn promotie ben ik mij blijven bezighouden met MS-onderzoek. Momenteel ben ik verbonden aan het Biomedisch Onderszoeksinstituut (BIOMED) van de Universiteit Hasselt – Campus Diepenbeek. Ik doe daar onderzoek naar protectieve factoren die uitgescheiden worden door immuuncellen in ontstekingen in het centrale zenuwstelsel tijdens MS.

Back To Top