Renate Rubinstein

Boek met DVD: Het beroemde boek Nee heb je van Renate Rubinstein. Met persoonlijke en verassende notities over MS en een nooit eerder gepubliceerd voorwoord plus een inleiding van Hans Goedkoop. Op de DVD een interview van Ischa Meijer met Renate Rubinstein en een door haarzelf voorgelezen versie van ‘Nee heb je’.  (Uitgever: Rubinstein bv; ISBN 90 -5444 – 8865 – uitverkocht)

Recensie ‘Nee heb je’, de theatermonoloog

Cox Habbema speelde de afgelopen maanden in kleine theaterzalen, ziekenhuizen en verpleeghuizen de theatermonoloog ‘Nee heb je’. De monoloog is een bewerking van het gelijknamige boek dat Renate Rubinstein schreef over haar leven met MS. Op 12 april werd ‘Nee heb je’ opgevoerd in het kleine theater Cultura te Ede.  Recensie: Marja Morskieft

c0dmszien0207coxhabbema2“En nu kan ik nooit meer naar de Bijenkorf…”
Deze zin mompel ik wel eens als zich weer een grilligheidje van mijn ziekte manifesteert. Ik heb de zin onthouden uit het eerste boek dat ik las, nadat ik de diagnose MS had gekregen. En hoe beroerd ik me ook onder die noodlotstijding voelde, ik werd getroost door die mooie stukjes van Renate Rubinstein in Nee heb je…. Niets ontziend, eerlijk, intiem en vol zelfspot beschrijft ze haar leven met MS bijna als een belevenis om jaloers op te zijn. Ik voelde me, gek genoeg, bemoedigd door die stukjes. Als zij er zulke prachtige en humoristische observaties over kon maken, wie was ik dan om me te beklagen? Het boekje staat boven mijn bed, ik herlees het regelmatig. Het is een reisgenoot geworden.

Renate Rubinstein

Eerst even iets over Renate Rubinstein. In Berlijn geboren in 1929, moest Renate op jonge leeftijd met haar ouders voor de oprukkende nazi’s vluchten. Via Londen kwam het gezin in Amsterdam terecht. Haar vader werd alsnog opgepakt door de Duitse bezetter in 1940 en naar Auschwitz afgevoerd.
Vanaf 1962 schreef Renate onder het pseudoniem Tamar (palmboom) een vlijmscherpe column in Vrij Nederland, die voor heftige polemieken met andere columnisten en schrijvers (W.F. Hermans) zorgde. Zelf zegt ze daarover in Nee heb je: “Alles wat je in die tijd in progressieve kampen niet mocht zijn was ik: anti- communistisch, pro-Amerikaans, anti- IKV.” In 1977 wordt bij haar MS geconstateerd. Jarenlang houdt ze dit uit de publiciteit, bang dat ze niet meer serieus genomen wordt in haar politieke stellingnames. “Niet goed snik” zoals ze het zelf zegt. Een interview met Adriaan van Dis, die haar uitdaagt het vreselijke woord uit te spreken, doet haar inzien dat het beter is de waarheid onder ogen te zien en te benoemen.

Cox Habbema

Cox Habbema (1944) is bekend als actrice in Nederland en Duitsland, schrijfster van Koffer in Berlijn, directeur van de Amsterdamse Stadsschouwburg, ambassadrice van de Stichting MS Research sinds 1996 maar ook vriendin van Renate Rubinstein. Wie zou het boek van Renate beter voor het voetlicht kunnen brengen dan zij?
“Sinds haar dood, of eigenlijk al sinds ik het boek gelezen heb, wilde ik er een theatermonoloog van maken” vertelt Cox me voor de voorstelling in Ede. De 25 jarige verjaardag van de Stichting MS Research was een goede aanleiding om er een klein tourneetje van te maken, dat Cox uitdrukkelijk opdraagt aan Renate Rubinstein. De opbrengsten zijn bestemd voor de Stichting.

Cox kent Renate uit de tijd dat ze directeur was van de Stadsschouwburg in Amsterdam. “Ze kwam met Annie MG Schmidt, die bijna blind was, op haar stepje naar de schouwburg. Ik zorgde dat de loge voor hen toegankelijk was, met een plank. Dan zaten die twee daar, de lamme en de blinde zoals ze zelf zeiden, de blitz te maken en te gebaren naar de zaal” vertelt ze, nog nagenietend. Cox Habbema zorgde ervoor dat de schouwburg toegankelijk werd gemaakt door middel van een lift. “Dat was nog niet zo eenvoudig in zo’n oud pand, maar ik vond het belangrijk dat iedereen, oud of gehandicapt van een voorstelling zou kunnen genieten. Het leven is al zwaar genoeg voor mensen die wat hebben, je hoeft ze niet ook nog eens te beknotten in hun bewegingsmogelijkheid,” zegt Habbema.

5eamszien0207coxhabbema1Tijdens haar voorstelling houdt Habbema rekening met het feit dat mensen met MS veelvuldig het toilet moeten bezoeken. “Als er dan iemand opstaat, wat natuurlijk niet gebruikelijk is tijdens een voorstelling, wijs ik ze vriendelijk naar het toilet. Er zitten namelijk veel mensen met MS of mensen die connecties hebben met MS in de zaal. De herkenning is bijna te voelen. Ik merk ook dat het vaak doodstil is, doordat mensen hun leven op toneel voorgespeeld krijgen .Ik krijg ook vaak vragen na de voorstelling.”

Na de voorstelling, die voor mij en veel zaalgenoten een ‘feest’ van herkenning was, vraag ik Cox Habbema of ze nu ook een andere kijk heeft gekregen op ziekte en afhankelijk zijn. “Nee, zegt ze, ‘ik neem het leven zoals het komt. Als iemand zegt: ik heb hier last van, dan ga ik kijken wat je eraan kunt doen, hoe je het kunt oplossen, om het leven zo aangenaam mogelijk te maken. Ik vind dat mensen die ziek zijn zoveel mogelijk hun eigen leven moeten kunnen leiden, daarin probeer ik ze te steunen. Léven, dat is het belangrijkste.”

Stuk gaat over mijn leven, mijn angsten

Hoewel ik het boekje bijna uit mijn hoofd ken, beleef ik de monoloog van Cox Habbema intensief. Op het toneel zit, loopt en praat iemand met MS, en het gaat ook over mijn leven, mijn angsten, twijfels en strijdlust. Cox Habbema geeft een overtuigend beeld van de schrijfster, die piekert, peinst, filosofeert en met humor observeert hoe haar leven met MS verloopt, hoe de wereld tegen haar aankijkt, hoe zij de wereld van de gezonden bekijkt. Zonder de verschrikkingen van de fysieke aftakeling te verzwijgen. Nuchter doet ze er verslag van.

De zaal lacht op momenten die voor lopende mensen zonder hulpmiddelen misschien niet zo grappig klinken: scheuren met je scootmobiel, een betoog over de lelijkheid van hulpmiddelen. Renate laat in haar stukjes zien dat het perspectief van de ‘erkende zielepoot’ ánders is dan de gezonde mens door de bank genomen heeft. Iemand die haar tegen het middaguur nog in haar pyjama ziet zitten denkt misschien: ze is zielig. Terwijl zij met een meesterlijke alinea bezig is en tevreden over wat ze die morgen geschreven heeft. Haar waarheid en werkelijkheid is een andere.
Na aarzeling over haar rol “Wat voor soort invalide zou ik worden? Welke rol zou ik kiezen? De dapper-glimlachend-door-zijn-tranen-heen-invalide? De woedende invalide, schrik en gerechtigheid met zijn stok om zich heen slaand? De oprechte invalide of de liegende?” (Nee heb je) besluit ze niet meer met de ogen van de buitenstaander naar zichzelf te kijken en haar eigenzinnige weg te gaan.

Ze blijft in haar stukjes steeds op zoek naar wat het individu werkelijk beweegt. Wat háár beweegt. Ze spreekt volstrekt voor zichzelf, niets verhullend. En toch is het voor anderen heel herkenbaar als ze de gevoelens beschrijft die haar overkomen als ze ziek wordt.

Nee heb je

De ontkenning, “het zijn de mogadonnetjes”, de vlucht in wondergenezingen – de hilarische beschrijving van de twee elkaar uitsluitende diëten die ze een tijdje volgt – de schaamte om als afwijkend, afhankelijk en ‘invalide’ gezien te worden.

de4mszien0207coxhabbema3In het begin is ze verpletterd door het idee: invalide. Later beziet ze vanuit haar persoonlijke beleving de buitenwereld. Soms met jaloezie, soms met verbazing en plezier. Ze kan zich vinden in de typering van een Engelse rolstoelgebruiker die ze toevallig hoort: “I’m a person who happens to be sitting.”
In Nee heb je geeft Renate zichzelf adviezen over het omgaan met het beperkte pakketje energie dat MS je geeft, over de omgang met anderen, over leven met verlies (“soms is het een sport om uit te vinden wat ik allemaal missen kan”), over leven in het aangezicht van de dood. Persoonlijk en ook inspirerend voor iedereen die moet zien te leven met een ziekte die je dagelijks leven beheerst.
Cox Habbema kruipt in deze voorstelling in de huid van Renate, iemand die met MS leeft. Zo overtuigend dat ik even vreemd opkijk als ze na de voorstelling de trap afsnelt naar de foyer. Misschien is deze theatermonoloog wel een betere manier om buitenstaanders duidelijk te maken wat MS betekent dan welke glossy folder of voorlichtingscampagne dan ook.

Recensie door Marja Morskieft